Ruh sağlığı olmadan sağlık olmaz Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), sağlığı aşağıdaki gibi tanımlamaktadır: ... sadece hastalık ve sakatlık halinin olmayışı değil, kişinin bedenen, ruhen ve sosyal yönden tam bir iyilik halinde olması durumudur (WHO 2001, s.1).
Perinatal ruh sağlığı sorunları yaygındır ve hepimiz bu durumdan sorumluyuz.
Her beş kadından biri hamilelik sırasında veya doğumdan sonraki ilk yıl içinde bir akıl sağlığı sorunu yaşamaktadır. Bozukluklar, anksiyete halinden psikoza kadar geniş bir tanı yelpazesine sahiptir. En yaygın sorunlar depresyon ve anksiyete olduğu saptanmıştır.
Perinatal akıl hastalığının yaygınlığına rağmen, birçok vaka tespit edilmiyor. Semptomlar tanınsa bile, uygun ve zamanında destek veya tedavi genellikle eksiktir.
Ebeler, hemşireler, aile hekimleri zihinsel sağlık sorunları açısından yüksek risk altında olanları belirlemede ve ihtiyaç duydukları desteği hızla almalarına yardımcı olmada önemli bir role sahiptirler.
Perinatal ruh sağlığı sorunları, bir kadın ve ailesi için büyük sıkıntıya neden olabilir ve olumsuz psikolojik, sosyal, ebeveynlik ve istihdam sonuçlarına yol açabilir. Tedavi edilmeyen kadınlarda bazen çocuklarının doğumundan sonra uzun yıllar semptomlar yaşamaya devam edebilir.
Perinatal ruh sağlığının bozulması, bir çocuğun duygusal, bilişsel ve hatta fiziksel gelişimini olumsuz yönde etkileyebilir ve ciddi uzun vadeli sonuçlar doğurabilir. Hamilelik sırasındaki psikolojik sıkıntı aşağıdakiler için önemli bir risk faktörüdür:
- Erken doğum ve ölü doğum
- Gecikmiş fiziksel büyüme
- Özel eğitim ihtiyaçlarının artması
- Depresyon, anksiyete ve davranış sorunları.
Kadınlar çeşitli zihinsel sağlık sorunlarından etkilenebilir. Erken teşhis çok önemli ama bazen zor olabilmektedir. Gebelikte ruh sağlığı sorunlarının tırmanmasını önlemek ve aileler üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak için acil müdahale gerekir. Bununla birlikte, doğum öncesi ve doğum sonrası dönemde bir sağlık profesyoneliyle düzenli temasa rağmen, tüm anksiyete ve depresyon vakalarının yaklaşık yarısının tespit edilmediği tahmin edilmektedir.
Perinatal akıl hastalığının saptanmasında birçok engel vardır. 3.000'den fazla anne üzerinde yakın zamanda yapılan bir ankette, zihinsel sağlık sorunları yaşayan kadınların dörtte biri bunu kimseye söylemekten korktuklarını söylemişlerdir.
Risk faktörlerinin farkında olunmalıdır. Bir kadının perinatal ruh sağlığı sorunları geliştirme riskini artırabilecek birçok faktör vardır.
Daha önceden akıl sağlığı sorunu olan veya ciddi akıl hastalığı veya perinatal akıl hastalığı öyküsü olan hamile kadınlar daha büyük risk altındadır. Doğum sonrası psikoz veya bipolar bozukluk öyküsü olan yakın bir akrabası varsa bu risk daha da artar.
Doğum öncesi anksiyete ve depresyon, doğum sonrası depresyon için risk faktörleridir.
Bir kadının ruh sağlığı, aynı zamanda, ruhsal sıkıntıya katkıda bulunabilecek ve perinatal akıl sağlığı sorunları riskini artırabilecek, yaşamı ve sosyal koşullarıyla ilgili diğer faktörler tarafından da şekillenmektedir.
Bir gebeyle ilk randevusunda riski ve duygusal sağlığı değerlendirmeliyiz. İlk randevu randevusu, akıl hastalığı olan veya bu riski taşıyan kadınları belirlemek için önemli bir zamandır. Aynı zamanda mevcut refahı değerlendirmek ve hamilelik sırasında ve sonrasında ortaya çıkabilecek zihinsel sağlık sorunları hakkında farkındalık yaratmak için bir fırsattır. Her randevuda duygusal sağlık hakkında bilgi alınmalıdır.
Bazen gebenin belirtileri belirgin olmayabilir ve gerçekte nasıl hissettiğini açıklamak konusunda isteksiz olabilir. Bazı durumlarda, aile bireylerine gebenin iyi olup olmadığını ve endişe verici bir şey fark edip etmediklerini sormak uygun olabilir.
Gebe ruh sağlığı ile mücadele ediyor gibi görünüyorsa, sorunun boyutunu bulmaya çalışın diyor çalışmalar.
- Ne zamandır böyle hissediyor?
- Ruh halinin bozulduğunu mu hissediyor?
- Yemek yiyebiliyor, uyuyabiliyor ve kendi ihtiyaçlarını karşılayabiliyor mu?
- Bebeğine ve sahip olabileceği diğer çocuklara bakabilecek mi?
- Çoğu gün evden çıkıp diğer yetişkinlerle mi görüşüyor?
- • Kendine zarar vermeyi düşünüyor mu? Cevabınız evet ise, bu düşünceleri ne sıklıkla yaşıyor?
Şiddetli veya karmaşık zihinsel sağlık sorunları olan kadınların uzman değerlendirmesine ihtiyacı var.
Perinatal ruh sağlığı sorunları olan çoğu kadının uzman müdahalesine ihtiyacı olmayacaktır. Ebeler ve aile hekimleri tarafından sağlanan evrensel hizmetler, bakım yolunun çok önemli bir parçasıdır.
Bir kadının ruh sağlığıyla ilgili daha ciddi endişelerin olduğu durumlarda, uzman ruh sağlığı ekibi ile uzman veya hatta acil durum değerlendirmesi için sevk edilmelidir.
Uzman değerlendirmesi için kime başvurmalıyız?
Doğum sonrası majör ruhsal hastalık açısından yüksek risk taşıdığı belirlenen hamile kadınlar, varsa uzman perinatal ruh sağlığı servislerine veya genel psikiyatri servislerine sevk edilmelidir (bölgemizdeki ruh sağlığı merkezlerini bilmemizde fayda var).
Sonuç olarak,
- Her beş kadından biri hamilelik sırasında veya doğumdan sonraki ilk yıl içinde bir akıl sağlığı sorunu yaşayabilmektedir. Depresyon ve anksiyete en yaygın olanlarıdır.
- Doğum öncesi ve doğum sonrası dönemde bir sağlık prefosyoneliyle düzenli temasa rağmen, tüm perinatal anksiyete ve depresyon vakalarının yaklaşık %50'si tespit edilmiyor.
- Birçok faktör, bir kadının perinatal ruh sağlığı sorunları geliştirme riskini artırır. Daha önceden akıl sağlığı sorunu olan veya ciddi akıl hastalığı öyküsü olan kadınlar daha büyük risk altındadır.
- Bir kadının zihinsel sağlık sorunları geliştirme riski ve mevcut duygusal sağlığı, ilk randevusunda değerlendirilmelidir.
- Ciddi bir akıl hastalığı öyküsü veya mevcut herhangi bir akıl sağlığı sorunu olan kadınlara, akıl sağlıklarının ve tedavisinin hamilelik sırasında ve doğumdan sonra kendilerini veya bebeklerini nasıl etkileyeceği konusunda randevularında bilgi verilmelidir.
- Her rutin doğum öncesi ve doğum sonrası randevuda tüm kadınlara ruh sağlıkları sorulmalıdır.
Kaynakça
- O'Hara, M. W., & Wisner, K. L. (2014). Perinatal mental illness: definition, description and aetiology. Best practice & research. Clinical obstetrics & gynaecology, 28(1), 3–12. https://doi.org/10.1016/j.bpobgyn.2013.09.002
- Fairbrother, N., Janssen, P., Antony, M. M., Tucker, E., & Young, A. H. (2016). Perinatal anxiety disorder prevalence and incidence. Journal of affective disorders, 200, 148–155. https://doi.org/10.1016/j.jad.2015.12.082
- Fairbrother, N., Corbyn, B., Thordarson, D. S., Ma, A., & Surm, D. (2019). Screening for perinatal anxiety disorders: Room to grow. Journal of affective disorders, 250, 363–370. https://doi.org/10.1016/j.jad.2019.03.052
- NICE. Antenatal and postnatal mental health. Quality standard. February 2016. Available at: www.nice.org. uk/guidance/qs115
